قلم

برای آشنایی با سبک های معماری ایرانی ابتدا سبک پارسی را بررسی می کنیم که مربوط به قبل از اسلام در ایران است.توجه داشته باشید منظور از ایران منطقه سرزمینی وسیعیست که از ایران امروزی بسیار بزرگتر است که متاسفانه در طی قرون گذشته به واسطه زعامت و بدخواهی قدرت های استعمارگر مثل بریتانیا وهمچنین بی کفایتی و ضعف دولتمردان ایرانی طی عهدنامه های ننگینی از ایران منتزع شده و به عنوان یک کشور جدید استقلال یافته ویا اینکه ضمیمه خاک کشور همسایه شده است.کافی است برای درک هر چه بیشتر این مساله قلمرو دو امپراطوری هخامنشی و ساسانی را با نقشه امروزیکشورمان مقایسه کنید.به هر حال برای مطالعه معماری ایران با اولین سبک آشنا می شویم.برای دوستان هنرآموز توصیه می شود در کنار مطالعه این مطالب حتما برای یادگیری بهتر و عمیق تر در صورت امکان از تصاویر و پلان های اماکن و بنا های هر سبک استفاده شود.مطالعه این نوشتار به هنرآموزان معماری که قصد شرکت در آزمون کنکور را دارند نیز توصیه می شود.یادآوری می شود تنها منبع متقن و قابل اعتماد در این زمینه تالیفات استاد پیرنیاست که در این نوشتار از آن سود جسته ام:

۱. سبک پارسی

این شیوه از زمانی شروع شد که ماد ها در سال ۵۵۰ ق.م توسط حکومت پارس منقرض شد و موجب شکل گیری امپراطوری هخامنشی شد.این امپراطوری از سال ۵۵۰ تا ۳۳۰ ق.م دوام داشته است.کوروش بنیانگذار سلسله هخانشی است که پس از غلبه بر پدربزرگش که فرمانروای مادها بود دو دولت ماد و پارس را متحد ساخته و امپراطوری عظیم هخامنشی را بنیان نهاد.مردان خارق العاده دوره هخامنشی کوروش کبیر و داریوش بزرگ(داریوش اول) بودند که قدرت و اقتدار امپراطوری هخامنشی منتشاء از آن بود.هنر پارسی و هخامنشی بیشتر در ساختن کاخ ها متجلی شد که بارزترین آن احداث تخت جمشید یا پارسه است که به دستور داریوش اول و فرزند وی خشایارشا اول ساخته شده است و بارزترین نمونه معماری از هنر پارسی است.البته قدیمی ترین بناهای هخامنشی که هم اکنون جز ویرانه از ان باقی نمانده است در پاسارگاد( اولین پایتخت دولت هخامنشی) ساخته شده است که آرامگاه کوروش نیز در آن واقع شده است.پاسارگاد یا شهر مادر سلیمان بین اصفهان و شیراز امروزی واقع شده است و در آن زمان به صورت باغ های مشجر و زیبا با بناهای متعدد حکومتی و مذهبی بوده است.بنا های ساخته شده در تخت جمشید ادامه بناهای ساخته شده در پاسارگاد هستند.مقبره کوروش که در پاسارگاد واقع است مقبره ایست پله پله که از شش پله ساخته شده که از پایین به بالا از ارتفاع پله ها کاسته می شود.در زیر پلان نمایی این مقبره مشاهده می شود:

ارتفاع مقبره از سطح زمین تقریبا ۱۱ متر است.در ساختمان سکوی این مقبره و همچنین در قسمت قرنیز از ملات گچ استفاده شده است.در بنای اصلی مقبره سنگ های اهکی بزرگ بوسیله بست های دم چلچله ای بر روی هم استوار شده اند.همانطور که می بینید سقف این آرامگاه شیب دار ساخته شده و احتمال می رود محل قرارگیری استخوان ها باشد.

پروفسور گیرشمن در مورد معماری پاسارگاد می گوید:

" پاسارگاد جلگه وسیعی است از هنر ایرانی که نخستین گام های آن هنوز برای ما مجهول است."

بنای منحصربفرد دیگر این سبک معماری مجموعه تخت جمشید است که در دامنه کوه رحمت در ۵ کیلومتری شیراز واقع شده که خود از بخش های متنوع از قبیل دروازه تمام ملل -کاخ اپادانا -کاخ صد ستون - کاخ تچر و پلکان دوطرفه ورودی و... تشکیل شده که در پست جداگانه تشریح خواهد شد.

اصول سبک پارسی:

۱.قراردادن ستون ها در بیشترین فاصله ممکن و با ارتفاع چشمگیر و استفاده از تزیینات در سر ستون ها

۲.استفاده از مصالح مرغوب از لحاظ جنس و رنگ و ...

۳.استفاده از نقوش برجسته در تزیینات

۴.استفاده از دیوارهای جداکننده از جنس خشت خام

۵.استفاده از پی هایی از جنس سنگ لاشه سنگریزه و ساختن بناها بر روی صفه(تخت گاه یا سکو)

۶.استفاده از سایه بان به صورت منطقی برای ساختمان ها

معماری ایران دارای ویژگیهایی است که در مقایسه با معماری کشورهای دیگر جهان از ارزشی بخصوص برخوردار است: ویژگیهایی چون طراحی مناسب، محاسبات دقیق، فرم درست پوشش، رعایت مسائل فنی و علمی در ساختمان، ایوانهای رفیع، ستونهای بلند و بالاخره تزئینات گوناگون که هریک در عین سادگی معرف شکوه معماری ایران است.سبک های معماری ایران عبارتند از:

برای قدم گذاشتن در یک راه تازه نیاز به مطالعه است.ما نیاز به مطالعه داریم.مطالعه بیشتر و بیشتر. به عنوان یک معمار ضمن آشنایی با جدید ترین متد ها و شیوه های اجرایی نباید از مطالعه معماری غافل شد.هویت فردی و هویت ملل مختلف دنیا در تاریخ نهفته است.برای رسیدن به معماری با هویت ایرانی نیاز به مطالعه تاریخ معماری ایران و جهان داریم.باید با نیاز ها و کار کرد ها آشنا شد.به عنوان یک معمار و مدرس معماری مطالعه کتاب های استاد پیرنیا را پیشنهاد می کنم.برای مطالعه و فهم بهتر مطالب یک یا چند بار به صورت روزنامه وار مطالب اصلی کتاب را بخوانید و وقتی با سمت و سو و فراز و نشیب مطالب آشنا شدید و مسلط شدید آنگاه با دقت کتاب را مطالعه کنید.در حین مطالعه و اشنایی با سبک ها و بنا های مختلف از عکس ها و تصاویر مختلف بهره ببرید.برای دیدن تصاویر مختلف از جهات گوناگون می توانید از اینترنت بهره ببرید.

سبک های مختلف معماری ایران:

• شیوه پارسی (هخامنشیان) سده ششم پیش از میلاد تا سده چهارم.
• شیوه پارتی (اشکانیان و ساسانیان) سده چهام تا صدر اسلام.
• شیوه خراسانی (صفاریان، طاهریان، غزنویان و...) از ابتدای قرن چهارم تا پایان قرن چهارم.
• شیوه رازی (سامانیان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان) قرن پنجم تا اول قرن هفتم.
• شیوه آذری (ایلخانیان و تیموریان) از اول قرن هفتم تا اول قرن دهم.
• شیوه اصفهانی (صفویان، افشاریه، زندیه و قاجاریه) از اول قرن دهم تا اواسط دوره قاجاریه.
• معماری معاصر (پهلوی، بعد از انقلاب ۱۳۵۷) از اواسط دوره قاجاریه تا کنون

از شش شیوه معماری ایران دو شیوه پارسی و پارتی مربوط به پیش از اسلام و چهار شیوهٔ دیگر مربوط به دوره اسلامی می‌باشد.